Top 10 Grootste Misvattingen (1): Geschiedenis

Er zijn heel wat misvattingen, misconcepties en broodje-aap verhalen die ondanks hun onwaarheid toch rond blijven zingen. Ook al heeft wetenschappelijk onderzoek kunnen aantonen dat iets niet of juist wel zo is, sommige semiwetenschappelijke verklaringen zijn hardnekkiger en overtuigender dan wetenschappelijk bewijs. Ondanks herhaaldelijk gezeur van geleerden blijven de meeste mensen bijvoorbeeld een wc-bril vies vinden, terwijl een algemeen gebruikt toetsenbord totaal onschadelijk gevonden wordt. Ze moesten eens weten…

Afijn, wij doorsnee mensen zijn (meestal) niet bewust onwetend, we hebben de meeste misvattingen simpelweg opgedaan omdat mensen om ons heen deze misvattingen ons hebben toevertrouwd. Waarom zou je niet aannemen wat je klasgenote als ‘fun fact’ vertelde gisteren, of je collega op werk beweerde te hebben gehoord op televisie (overigens zeer waarschijnlijk zijn ook je klasgenoot en collega er heilig van overtuigd, want deze misvattingen worden vaak genoeg ook via televisie verspreidt!). Als we aan alles moeten gaan twijfelen, dan houden we niet veel tijd meer over in ons doorsnee leven om andere dingen te doen. Daarom is het dus in de meeste gevallen erg gezond en tijd efficiënt om gewoon aan te nemen wat anderen zeggen. Grote kans ook dat ze een veel gevallen gelijk hebben. Echter, soms niet.

Sommige van onze opvattingen zijn zo ingebakken dat bijna niemand ze meer verdenkt van valsheid. En toch zijn sommige opvattingen zo vals als maar kan. Een kleine selectie uit een grote lijst aan misvattingen is hier beschreven, zodat je in ieder geval in deze specifieke gevallen kan zeggen ‘nee, dat is echt niet zo, ga het maar eens na zoeken!’. Tien tegen een overtuig je er niemand mee, totdat je met de wetenschappelijke artikelen gaat dreigen (en sommige mensen raken zelfs daar niet van onder de indruk). Afijn, beschouw deze lijst voornamelijk als zelfverrijking, en als het een beetje mee zit kan je er ook nog anderen mee verrijken. In ieder geval is het leuk materiaal voor een lange rit in de lift.

Dit deel van deze misvattingen-special bevat tien misvattingen over geschiedenis en tien misvattingen uit de natuurwetenschappelijke wereld (zoals natuurkunde, wiskunde, materiaalkunde en ga zo maar door). In een later deel zullen we ingaan op biologie, natuurwetenschappen en gezondheid!


10. Levensverwachting in de middeleeuwen

levensverwachting


In de middeleeuwen werden mensen gemiddeld maar zo’n dertig jaar.

Dit wijd verspreid geloof is fout. Dat wil zeggen, het geeft de verkeerde indruk. Wellicht is de officiële levensverwachting van een Middeleeuwse baby (bij geboorte) wel 30 jaar, maar dat betekent geenszins dat de meeste mensen rond hun 30ste stierven. Je moet er namelijk rekening mee houden dat een groot deel van de kinderen in die tijd stierf aan kinderziekten, of zelfs in het kraambed. Wanneer je de levensverwachting bekijkt van een Middeleeuwer op zijn twintigste levensjaar, zie je namelijk een heel ander plaatje verschijnen. De meeste kinderziektes zijn rond het twintigste levensjaar voorbij, en wanneer je die eerste twee decennia dus hebt overleeft, maak je een aanzienlijk grotere kans om hogere leeftijden dan 30 te behalen. De gemiddelde levensverwachting in de Middeleeuwen voor 20-jarigen was dan ook ongeveer 64 jaar. Dat is maar liefst 33 jaar meer dan wat de meeste mensen geloven als ze aan de 30-jarige levensverwachting bij geboorte denken!

9. Gehoornde Viking helmen

vikiningen

Vikingen hadden hoorns op hun helmen.

We kennen allemaal het beeld wel, de bebaarde, woeste, bloeddorstige Viking met een enorme bijl in zijn hand, een rond schild in de ander, en een conische helm met twee hoornen eraan op z’n hoofd. Angstaanjagend, wellicht, maar nogal een vals beeld. Ten minste, wat betreft de helm (de strijdbijl en het ronde schild behoren overigens wel tot de standaard uitrusting van een Viking).

Het beeld van een gehoornde Viking komt eigenlijk voor het eerst in onze geschiedenis voor in de scenografische voorstelling van de opera Der Ring des Nibelungen, van Richard Wagner (in 1876, zo’n 9 eeuwen na de hoogtijddagen van de Vikingen, nota bene!). Historisch gezien zijn er wel volkeren geweest in Europa die gehoornde helmen droegen, maar het waren niet de Vikingen die dit deden. In een afbeelding van de Slag om Verona (312 AD) stonden de Germaanse Cornuti vooraan in de gelederen, en zij worden afgebeeld met gehoornde helmen. In de Migratie periode (de periode waarin veel volkeren van locatie veranderden, in de tijd dat het Romeinse Rijk ineen stortte, rond 500 AD), werd er in Öland (Zweden) afbeeldingen van krijgers gevonden met helmen die gehoornd waren, evenals in Kent (Verenigd Koninkrijk) en Oost Sussex (idem dito). Het lijkt er echter op dat deze hoofddeksel-rage uit de mode raakte aan het eind van de Migratie periode, ruim voordat de Vikingen ontwaakten en Europa onveilig begonnen te maken.

Er is een kans dat er een overlap is tussen het rituele gebruik van gehoornde helmen in Germaanse volkeren en de opkomst van de Vikingen. Echter, Vikingen zelf gebruikten zulke helmen nooit of te nimmer in een daadwerkelijke strijd. Laten we even wel wezen, het is erg onpraktisch, zo’n helm, sinds de vijand er handig gebruik van kan maken, de hoorns kan aanvatten en je er gemakkelijk mee naar de grond kan trekken. De Vikingen waren meesters in de strijd, en hadden zulk een onhandigheid echt niet getolereerd in hun eigen uitrusting! Het kan dienst doen als kapstok, dat wel.


8. Tonnen harnas

harnas


De platen harnassen van de ridders in de latere Middeleeuwen droegen ter vervanging van de maliënkolder (een harnas gemaakt uit duizenden ijzeren ringetjes) was zo zwaar dat ridders zich nauwelijks konden bewegen en in hun paarden gehesen moesten worden.

Deze misconceptie wordt ondersteund door films uit Hollywood waarin ridders ter paard worden gehesen door trollies omdat ze het zelf niet voor elkaar krijgen. Echter, een platen harnas is lichter dan een maliënkolder (die naast de tonnen ringetjes ook een zeer dikke onderlaag aan leren bescherming vereiste), en tevens is de distributie van het gewicht consistenter over het hele lichaam. Een maliënkolder brengt het grootste deel van het gewicht over op de schouders van de drager. Een plaat harnas verspreidt het gewicht over alle ledematen, en het was dus een verbetering wat betreft gewicht. Het totale gewicht van een platen harnas was zo’n 15 tot 25 kilogram (afhankelijk van het formaat van de drager, uiteraard) en het liet de drager volledige flexibiliteit om te springen, rennen en zelfs dansen (hoewel dat laatste zelden nodig was tijdens een veldslag).

Het harnas waar veel mensen aan denken bij middeleeuwse bepantsering is het gespecialiseerde harnas dat ridders gebruikten tijdens het steekspel. Dit was een zeer gespecialiseerd harnas dat inderdaad de beweging van de drager beperkte en tot 50 kilo kon wegen. Dit was echter geenszins het harnas dat ridders droegen in de strijd tegen de vijand! Het was enkel om de dames te verleiden! Zoals tegenwoordig was ook vroeger glinstering, formaat en decoratie belangrijk bij deze verleiding. Hoe groter, hoe blinkender en hoe duurder, hoe meer vrouwen er in katzwijm vielen!

7. De aarde is plat

platte aarde

Domme domme Middeleeuwers dachten dat de aarde plat was, totdat Christopher Columbus het tegendeel bewees en in het proces Amerika ontdekte.

Er zijn een aantal problemen met dit algemene geloof. Laten we beginnen met het meest frappante: middeleeuwse Europeanen geloofden geenszins dat de aarde plat was. Er was al sinds de oude Griekse hoogtij dagen (de dagen van Plato en Aristoteles) bekend dat de wereld bolvormig was. Ten minste, onder intelligentsia was dit bekend, de gemiddelde boer kon het geen moer schelen of de aarde plat of rond was, zolang de oogst maar goed was.

Afijn, de wetenschappers van die tijd wisten dus al dat de wereld rond was, en het was dan ook niet dat idee dat Christopher zo moeilijk verkocht kreeg. Het dispuut ging met name om de afstand ofwel de grootte van die bol. Columbus dacht namelijk dat Indonesië veel dichterbij zou liggen (de bolvorm was volgens hem dus aanzienlijk kleiner). Hij had hier uiteraard geen gelijk in, maar heeft in het proces toch Zuid Amerika ontdekt. En dat was zeker een groot geluk voor hem, want hij had met zijn scheepsvoorraden nooit Indonesië kunnen bereiken, via de grote oceaan!


6 en 5. Columbus heeft Amerika ontdekt

columbus

Columbus was de eerste Europeaan die vaste voet op Amerikaanse bodem zette.

We blijven even bij wereld-ontdekkingen en met name bij Columbus. We zagen in de vorige misconceptie al dat Columbus de grootte van de wereldbol aardig mis had geschat. Echter, het leverde wel de ontdekking van Zuid Amerika op. Dat valt niet te ontkennen. Wat wel te ontkennen valt is a) het feit dat Christopher de eerste was en b) dat hij voet zette op Amerikaanse grond.

Ten eerste was Christopher niet de eerste Europeaan (uiteraard liepen er toen al lang indianen rond!). De eerste Europeaan was een IJslander genaamd Leif (de zoon van de beter bekende Erik de Rode, de ontdekker van Groenland). Leif zette de ontdekking van zijn vader voort en hij en zijn bemanning zijn ruim 5 eeuwen vóór Christopher dus al in Amerika geweest. New Foundland, om precies te zijn, in Noord Amerika (Canada). We mogen dus in principe wel zeggen dat Columbus (en zijn mannen) de eersten waren die Zuid Amerika ontdekten. Toch?

Eigenlijk zelfs dat niet, want Christopher en zijn bemanning zijn op de eerste tochten naar Amerika nooit écht op Amerikaanse gronden geweest. Op 12 oktober 1492 landde Columbus op een van de eilanden in de Caribische zee. Hij was daarmee de ontdekker van de Caribische eilanden, maar niet zozeer van Amerika. Columbus de ontdekker van (Zuid) Amerika noemen is een beetje als beweren dat de ontdekker van Java ook Australië heeft ontdekt. Het ligt allemaal wel ‘dicht’ bij elkaar, maar het een is niet het ander!

Echter, we hoeven Columbus niet helemaal eerloos achter te laten. Zijn reis heeft wel degelijk de poorten tot Amerika geopend. Hij was de eerste die sinds eeuwen de reis over de Atlantische oceaan aan durfde, en de eerste die de overkant bereikte (ook al wist hij niet direct het vaste land te bereiken). Hij heeft dus op indirecte wijze wel degelijk Amerika ontdekt!

4. Dan eten ze toch Cake!

cake

Marie Antoinette werd geconfronteerd met het feit dat de Parijzenaren het zó armoedig hadden, dat ze geen brood meer konden kopen. Er was een tekort aan brood en mensen stierven op straat aan hongersnood. Hierop grapte de welgestelde dame: “Dan eten ze toch Cake!”

Deze vrij onsympathieke uitdrukking, die vaak gebruikt wordt om aan te tonen hoe wreed en oneerlijk de adel in het Frankrijk vlak voor de Franse Revolutie was, is in werkelijkheid helemaal niet waar gebeurd. De uitspraak werd opgeschreven door Rousseau, in zijn boek Confessies, en in de tijd dat hij de uitspraak opschreef was Marie Antoinette zelf slechts tien jaar oud. Zelfs al had ze het werkelijk gezegd, hoeveel waarde moeten we hechten aan een uitspraak van een tienjarige?

De meeste historici geloven ofwel dat Rousseau de uitspraak zelf heeft verzonnen, of dat het gezegd werd door Maria Theresa, de vrouw van Lodewijk de veertiende, de Zonnekoning (degene die de adel in een verarmde toestand achterliet door belachelijke hoeveelheden geld uit te geven aan extravagante paleizen, kunst en feesten). Overigens is de officiële uitspraak niet zozeer ‘dan eten ze toch cake’ maar ‘Qu’ils mangent de la brioche’, oftewel ‘laat hen dan brioche eten’. Brioche is niet echt een cake, als meer een rijk soort brood.

Afijn, Marie Antoinette was niet erg geliefd (noch bij de gewone bevolking, noch, blijkbaar, bij Rousseau). Deze uitspraak paste perfect in haar reputatie als een hartvochtige en onsympathieke heks.


3. Napoleon de dwerg

napoleon


Napoleon Bonaparte was een kleine man.

Een misvatting die vaak wordt toegeschreven aan Keizer Napoleon is dat hij klein van statuur was. Dit lijkt ook het geval op schilderijen die van hem zijn gemaakt. In feite was Napoleon helemaal niet klein, hij was zelfs een tikkeltje groter dan het gemiddelde Franse man van die tijd. Het misverstand kan zijn ontstaan door een meetfout, of liever, een vertalingsfout in de meting. Na de dood van de keizer in 1821 werd zijn lengte opgeschreven als 5 voet en 2 inches. Dit waren echter Franse voeten, en omgerekend naar Engelse maatstaven was hij dus 5 voet en 7 inches, ofwel 1.69 meter. Voor die tijd was dat geenszins absurd klein (zelfs tegenwoordig is dit een ‘redelijke’ lengte, hoewel het gemiddelde voor een man tegenwoordig rond de 1.80 ligt).

Een andere reden voor de misconceptie kan zijn dat Napoleon bijna altijd en overal begeleidt werd door zijn imperiale garde, en deze selecte groep bewakers werd specifiek geselecteerd op statuur. Zo’n contrast is natuurlijk niet te overkomen.

2. De War of the Worlds

war of the worlds

Toen op de radio het hoorspel van het boek ‘the war of the worlds’ door auteur G.H. Wells werd uitgezonden in Amerika, brak er een landelijke chaos en paniek uit, omdat iedereen dacht dat er werkelijk een oorlog was uitgebroken.

Dit is nogal een overdreven uitleg van wat er werkelijk gebeurde. Er was slechts een selecte groep mensen die überhaupt naar de uitzending luisterden, laat staan in paniek raakten. Er zijn inderdaad een aantal meldingen geweest van mensen die de politie belden om meer informatie, en er is ook een kleine toename geregistreerd in de nood-oproepen, hoewel dit meer werd opgeklopt door de media de dag na de uitzending dan werkelijk waar was. De kranten waren die tijd nogal in competitie met de nieuw opkomende radio, en zagen hun kans dus schoon om hun concurrent zwart te maken. Echter, uiteindelijk bleek het hele debacle niet zozeer een slechte zaak voor de radio, als wel een enorme advertentie stunt. Men begon in te zien dat iets horen veel echter was dan iets lezen! De radio was in de opkomst, de krant in de neergang. Ten minste, tot de televisie zijn intrede deed…

1. Albert Einstein slecht in wiskunde

Albert Einstein

Albert Einstein heeft in zijn schooltijd onvoldoendes gekregen voor wiskunde

We kennen allemaal de briljante uitvinder van relativiteitstheorie Albert Einstein, en weinig mensen durven te beweren dat ze slimmer zijn dan hem. En toch is er een algemeen geloof dat hij op middelbare school slecht was (of in ieder geval slecht scoorde) in wiskunde. Dit is echter niet zo, en Einstein zelf zegt dit “I never failed in Mathematics. Before I was 15 I had mastered differential and integral calculus” (“Ik heb nooit in wiskunde gefaald. Voor ik 15 jaar was beheerste ik al differentiaal en integraal vergelijkingen”. Afijn, wat hij niet vermeldt is dat zijn eerste poging om tot de Zwitserse Polytechnische school (destijds de universiteit voor techneuten) faalde. Hij was toentertijd overigens wel twee jaar jonger dan zijn mede klasgenoten en scoorde nog altijd bijzonder goed in de wiskunde en natuurkundige delen van de toelatingstest.

    1. jeroen april 30, 2015
    2. Ook Anoniem juni 15, 2015
    3. HP april 28, 2016
    4. Johan december 14, 2017
    5. mV december 30, 2017
      • Anoniem mei 29, 2018

    Jouw Reactie?