Os Grandes Portugueses was een televisieproject met als doel de meest invloedrijke of meest gerespecteerde Portugezen aller tijden te identificeren via publieksstemmen, vergelijkbaar met de Britse BBC-serie 100 Greatest Britons en diens Duitse tegenhanger Unser Besten.
1. António de Oliveira Salazar (1889–1970)
President van de Raad van Ministers (premier) tijdens het Estado Novo, 41% van de stemmen
António de Oliveira Salazar werd geboren in 1889 in Santa Comba Dão. Hij studeerde economie en rechten aan de Universiteit van Coimbra en begon al vroeg een academische carrière als hoogleraar economie. Al tijdens zijn tijd als docent ontwikkelde hij een reputatie van soberheid, discipline en devotie aan katholieke waarden.
In de jaren 1920 raakte hij betrokken bij de Portugese politiek. Zijn invloed nam snel toe na de militaire coup van 1926, die een einde maakte aan de onstabiele periode van de Eerste Portugese Republiek. In 1932 werd Salazar benoemd tot ‘President van de Raad van Ministers’. Hij zou deze functie — feitelijk de rol van premier — 36 jaar bekleden, wat hem een van de langstzittende regeringsleiders in Europa maakt.
Onder Salazar evolueerde Portugal in rap tempo tot een autoritaire staat, het Estado Novo (Nieuw Staat), dat werd gekenmerkt door sterke censuur, een geheime politie (PIDE) en het onderdrukken van politieke oppositie. Hoewel zijn aanhangers hem prezen om het creëren van stabiliteit, het reduceren van de staatsschuld en het stimuleren van conservatieve katholieke waarden, bekritiseren velen hem vanwege het gebrek aan politieke vrijheid, mensenrechtenschendingen en het voortzetten van koloniale oorlogen in Afrika.
Dat hij in deze peiling eindigde als ‘grootste Portugees’ is voor velen controversieel. Critici zien zijn overwinning als het resultaat van georganiseerde campagnes van Salazar-sympathisanten die fanatiek stemden, terwijl reguliere peilingen van professionele bureaus hem eerder een bescheiden populariteit toekenden. Desondanks blijft hij een invloedrijke historische figuur die het 20e-eeuwse Portugal diepgaand heeft gevormd.
2. Álvaro Cunhal (1913–2005)
Communistisch leider en opposant van het Estado Novo, 19,1% van de stemmen
Álvaro Barreirinhas Cunhal werd geboren in 1913 in Coimbra en groeide uit tot de belangrijkste figuur van de Portugese Communistische Partij (PCP) in de 20e eeuw. Hij studeerde rechten en maakte al vroeg kennis met marxistische ideeën, waarna hij toetrad tot de PCP. Vanwege zijn politieke activiteiten werd hij in 1937 voor het eerst gearresteerd.
Tijdens het Estado Novo-regime van Salazar leidde Cunhal de ondergrondse verzetsbeweging. Hij stond bekend om zijn vastberadenheid en zijn theoretische geschriften waarin hij het marxisme-leninisme verdedigde. Meerdere keren belandde hij in de gevangenis, en in 1950 werd hij door de PIDE veroordeeld tot een lange gevangenisstraf. In 1960 wist hij op spectaculaire wijze uit de Peniche-gevangenis te ontsnappen, waarna hij politiek asiel kreeg in het buitenland.
Na de Anjerrevolutie van 25 april 1974 keerde Cunhal terug naar Portugal en speelde hij een grote rol in de linkse politiek tijdens de transitionele periode. Zijn ideeën over het opbouwen van een communistisch georiënteerde staat botsten echter met gematigde krachten, waarna Portugal een democratische en meer parlementaire koers koos. Toch bleef Cunhal tot aan zijn dood in 2005 een invloedrijke stem binnen de Portugese politiek en cultuur. Zijn plaats als tweede in deze verkiezing laat zien dat hij voor velen een belangrijke tegenhanger was van Salazar, een symbool van verzet en ideologisch engagement.
3. Aristides de Sousa Mendes (1885–1954)
Diplomaat die duizenden Joden hielp tijdens de Tweede Wereldoorlog, 13% van de stemmen
Aristides de Sousa Mendes do Amaral e Abranches werd geboren in 1885 in Cabanas de Viriato. Hij volgde een opleiding tot jurist en trad toe tot de diplomatieke dienst. In 1940 diende hij als Portugees consul in Bordeaux, in een tijd dat nazi-Duitsland een groot deel van Europa bezette. Tegen de strikte instructies van de Salazar-regering in — die voorschreef dat Joden en andere vluchtelingen geen Portugese visa mochten ontvangen — besloot Sousa Mendes aan duizenden mensen alsnog visa uit te reiken.
In een periode van slechts enkele dagen zou hij duizenden levens hebben gered door hen te helpen naar Portugal (en zo uiteindelijk naar veiliger oorden) te vluchten. Deze daad van humaniteit leidde tot zijn ontslag en financiële ondergang; hij eindigde zijn leven in armoede. Pas veel later, na zijn dood, werd zijn moedige inzet openbaar en kreeg hij internationale erkenning als ‘Rechtvaardige onder de Volkeren’. In Portugal staat hij symbool voor persoonlijk geweten en morele moed tegenover autoritaire bevelen.
4. Afonso I van Portugal (1109–1185)
Eerste koning van Portugal, 12,4% van de stemmen
Afonso Henriques, beter bekend als Afonso I of Afonso Henriques, wordt beschouwd als de grondlegger van Portugal als soevereine staat. Geboren rond 1109 in Guimarães, was hij de zoon van Henrique van Bourgondië en Teresa van León. In de vroege 12e eeuw, toen Portugal nog onderdeel was van het koninkrijk León, begon Afonso een campagne om onafhankelijkheid voor het graafschap Portugal te realiseren.
Door militaire en diplomatieke successen — met name de Slag bij Ourique (1139), die legendarisch werd in de Portugese geschiedenis — slaagde hij erin Portugal tot een koninkrijk te verheffen, met zichzelf als eerste koning (Afonso I). Zijn bewind legde de basis voor de territoriale expansie van Portugal en voor institutionele structuren die uiteindelijk tot de opkomst van de natie zouden leiden. In de Portugese verbeelding geldt Afonso I als nationale held en ‘Vader des Vaderlands’.
5. Luís de Camões (1524–1580)
Episch en lyrisch dichter, auteur van ‘Os Lusíadas’, 4% van de stemmen
Luís Vaz de Camões is de meest gevierde dichter van Portugal en wordt vaak vergeleken met William Shakespeare in de Engelse literatuur of Dante Alighieri in de Italiaanse. Geboren omstreeks 1524 (over de exacte datum bestaan onzekerheden), leidde Camões een avontuurlijk leven, deels in ballingschap en deels in militaire dienst in koloniale gebieden.
Zijn bekendste werk, het nationale epos Os Lusíadas (1572), bezingt de Portugese ontdekkingsreizen, met in het bijzonder Vasco da Gama’s route naar India. Het gedicht combineert mythische en historische elementen en vormt een lofzang op de Portugese geest van avontuur en verkenning. Camões wordt bovendien geroemd om zijn verfijnde lyrische poëzie, die religieuze, filosofische en romantische thema’s omvat. Zijn dichterlijke nalatenschap is zó belangrijk dat 10 juni, de dag waarop hij volgens de overlevering stierf, als ‘Dia de Portugal’ (Portugaldag) wordt gevierd.
6. João II van Portugal (1455–1495)
Dertiende koning van Portugal, 3% van de stemmen
João II,regeerde Portugal van 1481 tot aan zijn dood in 1495. Hij stond bekend als een daadkrachtig vorst en als de ‘Príncipe Perfeito’ (de volmaakte prins). Tijdens zijn bewind zette hij de Portugese overzeese expansie krachtig voort. Onder zijn regering werden de Afrikaanse kusten verder verkend en werd de weg naar India voorbereid.
Een belangrijk deel van João II’s beleid draaide echter om binnenlandse consolidatie. Hij bezuinigde op de invloed van de hoogste adel, versterkte het centrale gezag en legde de basis voor het vooruitstrevende koninklijke machtsmodel dat Portugal tot een koloniale grootmacht maakte. Ook ondertekende hij in 1494 het Verdrag van Tordesillas, waarmee Portugal en Spanje de wereld onderling verdeelden in invloedssferen.
7. Hendrik de Zeevaarder (1394–1460)
Infant en stimulator van de Portugese ontdekkingsreizen, 2,7% van de stemmen
Hendrik de Zeevaarder (Infante Dom Henrique) was een Portugese prins, zoon van koning João I. Hij verwierf faam als een van de belangrijkste aanjagers van de Europese maritieme expansie in de 15e eeuw. Vanuit Sagres, in het uiterste zuiden van Portugal, zou hij volgens overleveringen een school of navigatiecentrum hebben gesticht (hoewel het precieze bestaan hiervan door historici betwist wordt).
Onder zijn patronage vertrokken vele expedities die de West-Afrikaanse kust verkenden, waardoor Portugal een voorsprong kreeg in de handel in goud, ivoor en later slaven. Hendrik leidde zelf geen ontdekkingsreizen, maar door zijn sponsoring, organisatie en strategisch denken werd hij de grondlegger van een tijdperk dat in Portugal bekendstaat als de ‘Eeuw van de Ontdekkingen’. Veel historici zien hem als initiator van de ontdekkingsdrift die Portugal tot een wereldmacht maakte.
8. Fernando Pessoa (1888–1935)
Modernistisch dichter en schrijver, 2,4% van de stemmen
Fernando Pessoa wordt algemeen beschouwd als een van de belangrijkste literaire figuren van de 20e eeuw. Hij schreef zowel poëzie als proza, maar is vooral beroemd om zijn concept van ‘heteroniemen’ — fictieve auteurs met elk een eigen stijl, biografie en wereldbeeld. Pessoa’s bekendste heteroniemen zijn Álvaro de Campos, Ricardo Reis en Alberto Caeiro, en elk daarvan heeft een geheel eigen stem binnen de Portugese literatuur.
Hoewel Pessoa tijdens zijn leven relatief onbekend was bij het grote publiek, kreeg hij postuum enorme waardering. Zijn oeuvre is bij uitstek modernistisch, vol filosofische beschouwingen over identiteit, existentie en menselijk bewustzijn. Naast zijn literaire productie toonde hij ook interesse in mystieke en esoterische stromingen. Zijn complexe nalatenschap maakt hem tot een unieke stem in de wereldliteratuur, en een cultureel boegbeeld van Portugal.
9. Sebastião José de Carvalho e Melo, Marquês de Pombal (1699–1782)
Minister van koning José I en architect van de wederopbouw van Lissabon, 1,7% van de stemmen
De Marquês de Pombal, geboren als Sebastião José de Carvalho e Melo, was de machtige minister van koning José I (regeerperiode 1750–1779). Hij is het meest bekend om de grootschalige wederopbouw van Lissabon na de verwoestende aardbeving van 1755, waarbij hij het stadscentrum volgens een strak geometrisch patroon liet herbouwen. Het huidige iconische beeld van de Baixa Pombalina in Lissabon is direct te danken aan zijn visie.
Pombal wordt tevens herinnerd om zijn verlichte hervormingen: hij verminderde de macht van de adel en de kerk, schafte de slavernij in delen van het Portugese Rijk af en hervormde het onderwijs. Tegelijkertijd handelde hij autoritair en onderdrukte hij meningsverschillen zonder schroom. De nalatenschap van Pombal is daarmee dubbelzinnig: aan de ene kant een visionaire modernisator, aan de andere kant een meedogenloze staatsman.
10. Vasco da Gama (1469–1524)
Ontdekkingsreiziger die de zeeroute naar India vond, 0,7% van de stemmen
Vasco da Gama is een van de beroemdste Portugese ontdekkingsreizigers uit de tijd van de grote ontdekkingsreizen. In 1497-1499 leidde hij de eerste expeditie die vanuit Europa via Kaap de Goede Hoop India bereikte. Deze maritieme route revolutioneerde de wereldhandel, want het stelde Portugal in staat rechtstreeks specerijen en andere kostbare goederen uit Azië te importeren.
Da Gama’s missie was niet alleen economisch van belang, maar ook geopolitiek. Door de controle over de zeeverbinding tussen Europa en Azië in handen te krijgen, legde Portugal de basis voor een machtig handelsimperium in de Indische Oceaan. Hoewel hij wordt bejubeld om zijn navigatiekunsten en de opschudding die hij teweegbracht in de commerciële routes, was Da Gama’s optreden in India ook hardhandig en gewelddadig. Deze dubbele erfenis kenmerkt veel van de Portugese koloniale geschiedenis.
Controverse en Reflectie
Dat António de Oliveira Salazar als winnaar uit de bus kwam, met 41% van de stemmen, leidde destijds tot discussie. Gelijktijdige opiniepeilingen van Marktest en Eurosondagem, die volgens wetenschappelijke methoden waren uitgevoerd, toonden aan dat Salazar in die enquêtes niet hoog scoorde (slechts 6,6% bij Eurosondagem). De uiteindelijke uitslag van Os Grandes Portugueses kan daarom zijn beïnvloed door intensief en herhaald stemmen van sympathisanten.
Opvallend is ook de sterke aanwezigheid van figuren die in de Portugese literatuur, ontdekkingsgeschiedenis en politiek centraal staan. Met mensen als Luís de Camões, Hendrik de Zeevaarder en Vasco da Gama toont de top 10 de trots op de ‘Eeuw van de Ontdekkingen’. Fernando Pessoa vertegenwoordigt de modernistische artistieke traditie. Daartegenover staan politieke kopstukken die uiteenlopende visies belichamen, zoals de communistische ideoloog Álvaro Cunhal, de humanitaire diplomaat Aristides de Sousa Mendes en de autoritaire Salazar zelf.
