Ver voor het internet, de drukpers of zelfs perkament, probeerden mensen al hun kennis, verhalen en wetten vast te leggen. Soms op steen, soms op klei, soms op papyrus.
Maar wat is het oudste ‘boek’ ter wereld? Die vraag is niet eenvoudig, want veel hangt af van de definitie: telt een kleitablet als boek? Of pas een gebonden codex met een omslag? Toch zijn er werken die onbetwist behoren tot de oudste geschreven documenten die we nog (gedeeltelijk) kunnen lezen.
Hier zijn 10 van de oudste bekende boeken ter wereld — en het verhaal erachter.
1. Het Epos van Gilgamesj (ca. 2100 v.Chr.)
- Herkomst: Mesopotamië (nu Irak)
- Taal: Akkadisch in spijkerschrift
Vaak beschouwd als het oudste literaire werk ter wereld. Op kleitabletten werd het verhaal van koning Gilgamesj en zijn zoektocht naar onsterfelijkheid bewaard. Thema’s als vriendschap, verlies en de angst voor de dood spreken nog altijd tot de verbeelding.
2. Piramideteksten (ca. 2400–2300 v.Chr.)
- Herkomst: Egypte
- Taal: Oudegyptisch
Deze religieuze inscripties, gegraveerd in de wanden van de piramides van Djoser, Wenis en andere farao’s, bevatten spreuken en hymnen bedoeld om de koning te beschermen in het hiernamaals. Technisch geen boekrol, maar onmiskenbaar het oudste religieuze geschrift.
3. Egyptisch dodenboek (ca. 1550 v.Chr.)
- Herkomst: Egypte
- Taal: Oudegyptisch (hiërogliefen op papyrus)
Een verzameling spreuken en rituelen die in graven werden gelegd om de overledene door het dodenrijk te leiden. De op papyrusrollen geschreven teksten zijn vaak rijk geïllustreerd en bieden diep inzicht in de Egyptische opvattingen over leven en dood.
4. Prisse-papyrus (ca. 1800 v.Chr.)
- Herkomst: Egypte
- Taal: Middel-Egyptisch
De oudst bewaarde papyrusrol ter wereld, met de ‘Maximes van Ptahhotep’ — wijsheidsteksten over deugdzaamheid, etiquette en leiderschap. Het is een vroege vorm van didactische literatuur.
5. Rigveda (mondeling ca. 1500–1200 v.Chr., schriftelijk vanaf ca. 1000 v.Chr.)
- Herkomst: India
- Taal: Vedisch Sanskriet
De oudste Veda en een van de oudst bewaard gebleven religieuze teksten ter wereld. Oorspronkelijk mondeling overgeleverd rond 1500–1200 v.Chr., pas gecodificeerd op palmbladeren vanaf ca. 1000 v.Chr. Bevat hymnen, filosofieën en rituele aanwijzingen die nog steeds worden bestudeerd.
6. Enoema Elisj (kern vanaf ca. 12e–11e eeuw v.Chr.; kopieën 7e–6e eeuw v.Chr.)
- Herkomst: Babylonië
- Taal: Akkadisch
De Babylonische scheppingsmythe, bewaard op kleitabletten. De oudste versies dateren waarschijnlijk uit het 2e millennium v.Chr., maar de kompleetste kopieën zijn uit de 7e–6e eeuw v.Chr. Sleuteltekst voor de oud-Middellandse Zee-religies.
7. Diamantsoetra (868 n.Chr.)
- Herkomst: China (Dunhuang)
- Taal: Klassiek Chinees
Het oudst exact gedateerde gedrukte boek, vervaardigd met houtsneden. Gedrukt in 868 n.Chr. en ontdekt in een grot bij Dunhuang. Een mijlpaal in de wereldgeschiedenis van de boekdrukkunst.
8. Codex Sinaiticus (ca. 330–360 n.Chr.)
- Herkomst: Egypte (Sinai)
- Taal: Grieks
Een van de oudste en meest complete boekrollen in codexvorm van de christelijke Bijbel. Geschreven op perkament, met zowel Oude als Nieuwe Testament-teksten. Pas in de 19e eeuw herontdekt in een Sinaï-klooster.
9. Codex Gigas (13e eeuw n.Chr.)
- Herkomst: Bohemen (nu Tsjechië)
- Taal: Latijn
Bijnaam ‘De Duivelsbijbel’ vanwege een enorme illustratie van de duivel. Dit monsterboek van 75 kg bevat de volledige Latijnse Bijbel, medische teksten, kronieken en magische formules. Volgens de legende voltooid in één nacht met duivelse hulp.
10. Dode Zeerollen (ca. 150 v.Chr. – 70 n.Chr.)
- Herkomst: Israël (Qumran)
- Taal: Hebreeuws, Aramees
Een verzameling van zo’n 900 manuscripten, waaronder Bijbelse boeken, apocriefe geschriften en sekternaamregels. De rollen, bewaard in grotten bij de Dode Zee, dateren uit de periode 150 v.Chr. tot 70 n.Chr. Essentieel voor de studie van het vroege jodendom en de Bijbel.
