Top 10 weetjes over Saturnus: de planeet met de ringen

Saturnus is genoemd naar de Romeinse god van de landbouw en is ongetwijfeld een van de mooiste planeten in ons zonnestelsel. Het is de beroemde planeet ‘met de ringen’. Zelfs door een kleine telescoop kan men vanop aarde deze fraaie hemelbol met zijn opvallende ringen waarnemen. Saturnus is overigens niet het enige hemellichaam in ons zonnestelsel met ringen: ook Jupiter en Uranus worden omgeven door ringen, al zijn die lang niet zo zichtbaar als deze van Saturnus. De planeet was al in de prehistorie bekend. Dankzij onbemande ruimtetuigen die naar de buitenste regionen van ons zonnestelsel werden gestuurd, beschikken we tegenwoordig over erg gedetailleerde beelden van Saturnus en zijn manen. Hieronder 10 interessante weetjes over dit beroemde hemellichaam.


10. Een gasreus met een heel lage dichtheid

Net als Jupiter is Saturnus een gigantische planeet die vrijwel volledig uit gas bestaat, voornamelijk waterstof en helium. Diep in de planeet komt waterstof in vloeibare vorm voor. Saturnus bezit slechts een dichtheid van 0,687 gram per kubieke centimeter, wat lager is dan de dichtheid van water. Als je bij wijze van spreken Saturnus in een hele grote plas water zou gooien, zou de planeet blijven drijven

9. Een afgeplatte bol met ringen

Als je foto’s ziet van Saturnus, merk je onmiddellijk dat de planeet niet helemaal bolvormig is. Omdat Saturnus heel snel om zijn as draait, puilt de planeet een beetje uit aan de evenaar. Wetenschappelijk noemt men de vorm van Saturnus een ‘oblate sferoïde‘. De afstand van het middelpunt tot een punt op de evenaar bedraagt 60.300 kilometer; de afstand tot een van de polen is slechts 54.000 kilometer.


8. Manen of ringen rond Saturnus?

Toen Galileo Galilei in 1610 als een van de eerste astronomen met een primitieve telescoop Saturnus observeerde, vroeg hij zich af wat de ringen eigenlijk waren. Hij vermoedde dat het over twee afgeplatte manen ging, die vastzaten aan Saturnus. Het duurde nog tot 1655 vooraleer Christiaan Huygens met een sterk verbeterde telescoop vaststelde dat het in feite om ringen rond de planeet ging, die geen contact maakten met Saturnus. Het was overigens ook Huygens die de grootste maan van Saturnus ontdekte: Titan.

7. Ruimtetuigen naar Saturnus

In de laatste decennia kreeg de planeet het bezoek van 4 ruimtesondes. De eerste 3 vlogen langs Saturnus om gedetailleerde foto’s te maken: Pioneer 11 in 1979, Voyager 1 in 1980 en Voyager 2 in 1981. In 2004 kwam ruimtesonde Cassini in een baan om de planeet om van daaruit zeer nauwkeurige waarnemingen te verrichten. In 2017, na 13 jaar rondjes draaien om de gasreus, liet NASA de ruimtesonde gecontroleerd opbranden in de atmosfeer van Saturnus.


6. Niet minder dan 62 manen

Waarschijnlijk zullen er nog meerdere ontdekt worden, maar voorlopig staat de teller op 62 Saturnus-manen. De meeste manen van de planeet zijn eigenlijk slechts kleine rotsblokken met een doorsnede van slechts enkele kilometers. Saturnus’ grootste maan, Titan, is echter de tweede grootste in ons zonnestelsel.

5. Hoe lang duurt een dag op Saturnus?


ESA/Hubble

Tot voor kort was dit een onopgeloste vraag, omdat astronomen er veel moeite mee hadden om de rotatiesnelheid van de planeet te bepalen. Saturnus bezit immers geen vast oppervlak, en er zijn geen referentiepunten om de beweging van Saturnus om zijn eigen as nauwkeurig te meten. Uiteindelijk kwamen astronomen op het idee om de rotatie van het magnetisch veld te bepalen. Uit deze metingen, die onder meer gebeurden door ruimtesonde Cassini, blijkt dat een dag op Saturnus ongeveer 10,5 uur duurt.


4. De oorsprong van de ringen: een mysterie

Het is niet met zekerheid bekend hoe de ringen rond de planeet precies gevormd werden. Het is mogelijk dat de ringen gelijktijdig ontstonden met de vorming van Saturnus zelf. Dat zou betekenen dat ze meer dan 4,5 miljard jaar oud zijn. Volgens sommige wetenschappers is het materiaal in de ringen afkomstig van een maan met een diameter van 300 kilometer, die door de zwaartekracht van Saturnus uiteenviel. Als dat scenario klopt, zouden de ringen ‘slechts’ 100 miljoen jaar oud zijn. Naar astronomische maatstaven is dat ‘gloednieuw’. De precieze oorsprong van de ringen blijft voorlopig een mysterie…

3. Soms ‘verdwijnen’ de ringen

In werkelijkheid ‘verdwijnen’ er natuurlijk geen ringen rond Saturnus, maar vanop aarde bekeken lijkt het soms zo. De as van Saturnus maakt een hoek ten opzichte van zijn baan om de zon. De planeet doet er 30 jaar over om een volledige omloop om de zon te voltooien. Vanop aarde kijken we soms loodrecht op Saturnus en kunnen astronomen de ringen in al hun glorie observeren. Op andere tijdstippen kijken we vanaf de aarde pal op de zijkant van de ringen. In dit laatste geval zijn de ringen min of meer onzichtbaar. Dit gebeurde bijvoorbeeld in 2008 en 2009.

2. Saturnus met je eigen ogen zien

Saturnus is een helder stipje aan de hemel. Net als Mercurius, Venus, Mars en Jupiter, kun je de planeet met het blote oog zien, zonder hulpmiddelen. Als je ook de ringen duidelijk wilt zien, heb je een verrekijker of een kleine telescoop nodig.

1. Is er leven op Saturnus?

Neen, niet op Saturnus zelf. De omstandigheden op Saturnus zijn simpelweg te vijandig voor het ontstaan van leven. Maar op een van Saturnus’ manen, namelijk Enceladus, zou er mogelijk leven kunnen voorkomen. Ruimtesonde Cassini heeft geisers ontdekt op de zuidpool van Enceladus. Dit betekent dat er vloeibaar water aanwezig is onder de ijskap van deze maan. En waar vloeibaar water is, kan er leven ontstaan. Net zoals dat op onze aarde gebeurde, miljarden jaren geleden…