10 Weetjes over Toetanchamon, de beroemdste Farao

Hij is zonder twijfel de bekendste vorst uit de hele wereldgeschiedenis. Als je aan Egypte denkt, denk je aan het gouden masker van Farao Toetanchamon.

Toch stelde hij tijdens zijn leven historisch gezien weinig voor. Hij was pas negen toen hij de troon besteeg, regeerde amper tien jaar en stierf als tiener. Hij was geen grote veldheer zoals Ramses II en bouwde geen gigantische piramides zoals Cheops. Waarom kennen we hem dan allemaal?

Simpel: hij is de enige farao die niet volledig is leeggeroofd door grafrovers in de oudheid. Zijn grafvondst in 1922 zette de wereld op zijn kop en gaf ons een uniek kijkje in de ongekende rijkdom van het oude Egypte.

Maar wie was deze ‘Boy King’ echt? Van extreme inteelt tot wapens uit de ruimte: dit zijn 10 feiten over Koning Toet.

1. Zijn ouders waren broer en zus (Extreme inteelt)

Over zijn vader bestaat geen twijfel: dat was de beruchte ‘ketter-farao’ Achnaton. Maar wie zijn moeder was, is lange tijd een mysterie geweest. Uitgebreid DNA-onderzoek op koninklijke mummies in 2010 gaf een schokkend antwoord.

De vrouw in graf DK35 (archeologen noemen haar de ‘Younger Lady’) is genetisch gezien onomstotelijk zijn moeder. Maar… het DNA wees ook uit dat zij de volle zus was van zijn vader. Toetanchamons ouders waren dus broer en zus. In het Oude Egypte was dit heel normaal; farao’s werden gezien als goden op aarde, en goden trouwden niet met gewone stervelingen. Om het bloed ‘zuiver’ te houden, trouwden ze binnen de familie. Voor Toetanchamon had dit echter desastreuze gevolgen: hij erfde een waslijst aan genetische afwijkingen.

2. ‘Kind-Koning’ aan de leiband

Toetanchamon was pas negen jaar oud toen hij de machtigste man op aarde werd (rond 1332 v.Chr.). Stel je voor: een basisschoolleerling die over een wereldrijk heerst.

Natuurlijk regeerde hij niet echt zelf. In de praktijk hadden zijn adviseurs de touwtjes stevig in handen. Vooral de sluwe Eje (die hem later opvolgde als farao) en generaal Horemheb bepaalden het beleid.

De jonge koning was vooral een symbool om de rust in het land te herstellen na de chaos van zijn vader. Zijn regeerperiode duurde kort, slechts tien jaar. Hij stierf toen hij net 19 was, waarschijnlijk voordat hij ooit echt zelfstandig beslissingen kon nemen.

3. Hij moest zijn naam veranderen

Zijn vader Achnaton had Egypte op zijn kop gezet door alle oude goden te verbieden. Hij verplaatste de hoofdstad naar de woestijn en dwong iedereen om maar één god te aanbidden: de zonneschijf Aton. Hij noemde zijn zoon dan ook Toetanchaton (“Levend beeld van Aton”).

Het volk en de machtige priesters waren woedend. Toen de jonge farao aan de macht kwam, werd hij direct onder druk gezet om de oude orde te herstellen. De hoofdstad verhuisde terug naar Memphis en Thebe, de tempels gingen weer open en de koning veranderde zijn naam in Toetanchamon (“Levend beeld van Amon”). Een enorme PR-campagne om te laten zien dat de ‘oude, goede tijden’ terug waren.

4. Het tragische einde van zijn bloedlijn

Toetanchamon trouwde met zijn halfzus, Anchesenamon. Dat klinkt voor ons bizar, maar was zoals gezegd traditie. Samen probeerden ze wanhopig voor een troonopvolger te zorgen om de dynastie te redden.

Dat mislukte tragisch. In het graf van Toetanchamon deed Howard Carter een hartverscheurende vondst: twee piepkleine kistjes met de mummies van twee doodgeboren dochtertjes. De ene was 5 maanden, de andere voldragen. Met de dood van Toetanchamon (en zijn dochters) stierf de machtige 18e dynastie definitief uit.

Zijn weduwe Anchesenamon was doodsbang voor de machtsgreep van de adviseurs. Ze schreef na zijn dood een wanhopige brief aan de koning van de Hittieten (de aartsvijand!) met de vraag of hij een zoon wilde sturen om mee te trouwen. Die prins werd onderweg naar Egypte vermoord, waarschijnlijk door de Egyptische generaal Horemheb die de macht wilde grijpen.

5. Een wandelend medisch dossier

Vergeet het beeld van de sterke, knappe koning dat je op zijn gouden masker ziet. Door generaties van inteelt was Toetanchamon fysiek een wrak.

CT-scans en DNA-onderzoek hebben een triest beeld geschetst. Hij was tenger, had een scheve ruggengraat (scoliose), een hazenlip en een ernstig vergroeide klompvoet waardoor hij mank liep en waarschijnlijk veel pijn had. In zijn graf werden maar liefst 130 wandelstokken gevonden. Die lagen er niet voor de sier; ze vertoonden duidelijke slijtagesporen. Daarnaast leed hij aan de ziekte van Köhler (botnecrose) en had hij malaria. Hij was een kwetsbare jongen, geen krijger.

6. Geen moord, maar een noodlottige crash?

Jarenlang dachten historici dat hij vermoord was door een klap op zijn achterhoofd, omdat er op röntgenfoto’s een los botstukje in zijn schedel te zien was. Nieuwe scans bewijzen echter dat dat gat na zijn dood is ontstaan, waarschijnlijk door slordig werk tijdens het mummificeren.

De huidige, meest geaccepteerde theorie is een crash met zijn strijdwagen. Hij had een open beenbreuk aan zijn linkerknie die ging ontsteken. In een tijd zonder antibiotica was dat dodelijk. Combineer die bloedvergiftiging met zijn zwakke gezondheid en malaria, en het werd hem fataal.

7. De grootste archeologische ontdekking ooit

Toetanchamon was eigenlijk een ‘vergeten’ farao. Zijn naam was door zijn opvolgers uit de geschiedenisboeken gewist om de periode van zijn ketterse vader te vergeten. Ironisch genoeg is dat zijn redding geweest. Omdat niemand wist dat hij bestond, hebben grafrovers zijn tombe nooit gevonden.

Toen Howard Carter op 4 november 1922 na jaren zoeken eindelijk de trap naar het graf vond en een gaatje in de muur boorde, vroeg zijn financier Lord Carnarvon: “Zie je iets?” Carter antwoordde met de legendarische woorden: “Yes, wonderful things.” Het graf puilde uit met meer dan 5.000 objecten, van gouden tronen en strijdwagens tot zijn ondergoed. Het is tot op de dag van vandaag de rijkste vondst ooit.

8. Het masker en de mysterieuze ‘Ruimtedolk’

Het dodenmasker (11 kilo massief goud met lapis lazuli) is het bekendste kunstwerk ter wereld. Er is echter een sterke theorie dat dit masker oorspronkelijk helemaal niet voor hem gemaakt was, maar voor zijn stiefmoeder Nefertiti (sommige hiërogliefen met namen lijken overschreven).

Nog gekker is de dolk die op zijn mummie, tussen het linnen, werd gevonden. Terwijl andere ijzeren voorwerpen uit die tijd verroest zijn, bleef deze dolk glimmen. Uit röntgenonderzoek bleek waarom: het hoge gehalte nikkel en kobalt bewijst dat het ijzer niet van de aarde komt, maar uit een meteoriet. Koning Toet werd begraven met een wapen uit de ruimte.
Tegenwoordig verhuizen al deze schatten van het oude, stoffige museum in Caïro naar het hypermoderne Grand Egyptian Museum (GEM) bij de piramides van Giza.

9. De wereldwijde ‘Toetmania’

Na de ontdekking in 1922 werd de wereld gek. Het was de eerste wereldwijde mediahype. Mode, meubels, architectuur (Art Deco): alles moest ineens in Egyptische stijl. President Hoover noemde zijn hond zelfs ‘King Tut’ en er werden liedjes over hem geschreven.

Deze ‘Egyptomanie‘ is nooit meer weggegaan. De rondreizende tentoonstellingen van zijn schatten trekken nog steeds miljoenen bezoekers en leveren miljarden op voor de Egyptische staatskas. De kleine, zieke koning die tijdens zijn leven weinig in te brengen had, is postuum de grootste superster van de oudheid geworden.

10. De Vloek van de Farao (Feit of Fictie?)

“Wie de slaap van de farao verstoort, zal worden aangeraakt door de vleugels van de dood.”

Het is een prachtig verhaal dat in alle kranten stond, maar deze inscriptie is nooit in het graf gevonden. Het was een verzinsel van een sensatiejournalist om het verhaal spannender te maken.

Toch blijft de legende hardnekkig, door een bizarre samenloop van omstandigheden. Lord Carnarvon (de geldschieter) stierf kort na de opening aan een geïnfecteerde muggenbeet. Op het exacte moment van zijn overlijden vielen in heel Caïro de lichten uit en begon zijn hond in Engeland te janken en viel dood neer. Zelfs Sherlock Holmes-schrijver Arthur Conan Doyle geloofde dat boze geesten erachter zaten.

Toeval? Waarschijnlijk. Howard Carter, de man die het graf als eerste betrad en de mummie zelfs in stukken zaagde om hem uit de kist te krijgen, leefde nog 17 jaar lang in blakende gezondheid. De echte vloek was misschien wel de verstikkende media-aandacht.